Một trong những phản ứng trực tiếp và tức thì của tôi sau khi đọc các bài viết của Rob Burbea và Rupert là họ đã bỏ lỡ một điểm rất quan trọng, thậm chí là điểm quan trọng nhất, khi nói về Trải nghiệm Nhân chứng vĩnh hằng — Chứng ngộ. Họ tập trung quá nhiều vào trải nghiệm mà bỏ qua chứng ngộ. Thành thật mà nói, tôi không thích tạo ra sự phân biệt này, vì tôi cũng xem chứng ngộ là một dạng trải nghiệm. Tuy nhiên trong trường hợp đặc thù này, sự phân biệt ấy có vẻ thích hợp, vì nó có thể minh họa rõ hơn điều tôi đang cố truyền đạt. Điều này cũng liên hệ đến vài lần bạn mô tả với tôi những trải nghiệm Tánh Biết tựa không gian và hỏi liệu chúng có tương ứng với tuệ giác giai đoạn một về Nhân chứng vĩnh hằng hay không. Dù bạn có những trải nghiệm ấy, tôi đã nói với bạn là ‘không hẳn’, mặc dù bạn nói với tôi rằng bạn đã trải nghiệm rõ ràng một cảm thức hiện diện thuần khiết.

Vậy điều gì còn thiếu? Bạn không thiếu trải nghiệm, bạn thiếu chứng ngộ. Bạn có thể có cảm giác hay cảm thọ an lạc về sự rộng mở bao la; bạn có thể trải nghiệm một trạng thái phi khái niệm, không có đối tượng; bạn có thể trải nghiệm sự sáng rõ như gương, nhưng tất cả những trải nghiệm này không phải là Chứng ngộ. Không có ‘eureka’, không có ‘aha’, không có khoảnh khắc bừng sáng trực giác tức thời, trong đó bạn hiểu ra một điều không thể phủ nhận và không thể lay chuyển — một xác tín mạnh đến mức không ai, ngay cả Đức Phật, có thể lay chuyển bạn khỏi chứng ngộ này, bởi hành giả thấy chân lý của nó quá rõ ràng. Đó là tuệ giác trực tiếp và không thể lay chuyển về chính ‘Bạn’. Đây là chứng ngộ mà một hành giả phải có để đạt ngộ (satori) trong Thiền. Bạn sẽ hiểu rõ vì sao những hành giả ấy khó buông bỏ ‘I AMness’ này và chấp nhận giáo lý vô ngã (anatta) đến vậy. Thật ra không có chuyện buông bỏ ‘Nhân chứng’ này; đúng hơn, đó là sự đào sâu tuệ giác để bao gồm tính bất nhị, tính vô nền tảng và tính tương liên của bản tánh sáng tỏ của chúng ta. Như Rob đã nói, “hãy giữ trải nghiệm nhưng tinh luyện các kiến giải”.

Sau cùng, chứng ngộ này tự nó không phải là điểm kết thúc; nó là sự khởi đầu. Nếu chúng ta thành thật, không phóng đại quá mức và không bị cuốn đi bởi tia thấy ban đầu này, chúng ta sẽ nhận ra rằng mình không đạt được giải thoát nhờ chứng ngộ này; trái lại, chúng ta còn khổ nhiều hơn sau chứng ngộ này. Tuy nhiên nó là một điều kiện mạnh mẽ thúc đẩy hành giả bước vào một hành trình tâm linh để tìm kiếm tự do đích thực. :)

Trước khi tiếp tục, tôi phải cảm ơn bạn vì công sức lớn lao khi đánh máy toàn bộ bài nói chuyện của Rob Burbea và chia sẻ bản ghi này. Nó chắc chắn đáng để đọc đi đọc lại nhiều lần. Trong bản ghi chép có 3 đoạn nói về buông bỏ; tôi sẽ thêm vài bình luận vào những đoạn này.

Tạm gác Phật giáo sang một bên, tôi muốn nhấn mạnh rằng chúng ta không bao giờ nên xem nhẹ nghệ thuật ‘buông bỏ’; chẳng bao lâu nó sẽ chứng tỏ là thử thách lớn nhất trong đời sống của chúng ta. ‘Buông bỏ’ thường đòi hỏi trí tuệ sâu xa đến từ việc trải qua những thăng trầm của đời sống, và ngay cả với sự thực hành suốt đời, chúng ta vẫn có thể chưa hiểu được chiều rộng và chiều sâu của ‘buông bỏ’.

Kinh nghiệm của tôi là trước khi khởi sinh tuệ giác về vô ngã (anatta) và về tánh Không của tất cả các pháp, ‘buông bỏ’ phần nào liên hệ đến mức độ khổ đau. Rất thường, nhiều người trong chúng ta cần trải qua một quá trình khổ đau mãnh liệt trước khi thật sự có thể ‘buông bỏ’. Dường như đó là một điều kiện tiên quyết để làm phát sinh ‘sự sẵn lòng’ để ‘buông bỏ’. :)

Rob liên kết việc thực hành thấy vô thường và vô ngã (anatta) nơi các hiện tượng thoáng qua với sự không đồng nhất hóa và sự tách lìa. Tôi không đồng ý; tôi sẽ đưa ra các quan điểm và bình luận của mình trong phần kế tiếp.

Phần lớn các bài bạn đăng gần đây nói về trải nghiệm bất nhị và sự rộng thoáng bao la của nhận biết. Lời khuyên của tôi là đừng quá nghiêng lệch về riêng khía cạnh bất nhị của kinh nghiệm mà bỏ quên ‘vô minh’; việc có tuệ giác trực tiếp về vô minh cũng quan trọng không kém. Đối với những người chủ trương bất nhị, Hiện Diện (Presence) thấm khắp mọi nơi, nhưng điều này cũng đúng như vậy đối với vô minh. Vô minh thấm khắp mọi khía cạnh của kinh nghiệm chúng ta, và điều đó bao gồm cả trạng thái định sâu hoặc trạng thái bất nhị, phi khái niệm, không có đối tượng. Vì vậy hãy cảm nhận thật sâu sức mạnh che mù đáng kinh ngạc của ‘vô minh’: nó tiềm ẩn sâu đến mức nào, nó định hình và bóp méo thực tại kinh nghiệm ra sao. Tôi không thể tìm thấy bùa chú ma thuật nào thôi miên hơn kiến giải chấp tự tính và nhị nguyên của chúng ta.

Nếu chúng ta thực hành quan sát tính vô thường của các hiện tượng trong khi ‘bùa chú che mù’ vẫn còn mạnh, mục đích của thực hành dường như nghiêng về ly tham, sự không đồng nhất hóa và sự tách lìa. Thật ra, dù được hiểu như vậy thì cũng có thể chấp nhận, nhưng nhiều người không thể dừng lại ở ly tham và sự không đồng nhất hóa rồi an trú trọn vẹn và mãn nguyện trong tính vô nền tảng. Bằng cách nào đó họ sẽ ‘phù phép’ ra một trạng thái thường hằng bất biến để nương tựa. ‘Không phải là tự ngã, không phải của tôi’ nghe như thể vẫn còn một cái gì đó là ‘của tôi’ hoặc là ‘Chân Ngã’ (Self). Tôi muốn các hành giả xem ‘vô ngã (anatta)’ là ‘tuyệt đối không có gì có thể gọi là của tôi hay là tự ngã’; dù vậy, chứng ngộ rằng ‘tuyệt đối không có gì có thể gọi là của tôi hay là tự ngã’ cũng không nên bị hiểu lầm là tuệ giác trực nghiệm về vô ngã (anatta) (xem bài Về vô ngã (No-Self), Tánh Không, Maha và tính bình dị, cùng Viên mãn tự nhiên (Spontaneous Perfection)). Tôi đã nhấn mạnh khía cạnh này nhiều hơn bởi vì trong Phật giáo, không gì quan trọng hơn việc làm phát sinh tuệ giác về vô ngã (anatta) và duyên khởi, vì chính trí tuệ (đặc biệt là trí tuệ Bát-nhã, tức prajñā) mới giải thoát (vì nguyên nhân của khổ đau là vô minh). Đừng xem nhẹ điều này. :)

Tuy nhiên, tiến trình này dường như khá khó tránh, bởi tâm bị vô minh chi phối (khuynh hướng nhị nguyên và chấp tự tính). Đáng kinh ngạc hơn nữa, tâm có thể tạo tác ra một trạng thái như vậy và nghĩ rằng đó là nơi an trú, niết-bàn. Đây là mối nguy hiểm lớn nhất trong mọi mối nguy, bởi như Rob đã nói, nó quá đẹp và khớp quá hoàn hảo với mô hình lý tưởng của một tâm nhị nguyên và chấp tự tính. Khi một hành giả rơi vào đó, rất khó buông bỏ.

Tuy nhiên, nếu tuệ giác về vô ngã (anatta) sinh khởi và chúng ta quay lại thực hành quan sát các hiện tượng, chúng ta sẽ nhận ra rằng giải thoát không đòi hỏi ‘một trạng thái thường hằng như thế, hay một tự ngã (self) hay Chân Ngã (Self) như thế’. Chúng ta chỉ cần làm tan rã vô minh, và vô thường trở thành tự giải thoát. Vì vậy điều chúng ta loại bỏ hóa ra lại là mục tiêu tối hậu của chúng ta, và lý do tại sao chúng ta không tìm thấy giải thoát trở nên hiển nhiên — bởi chúng ta đang chạy trốn khỏi giải thoát; tương tự, lý do tại sao chúng ta khổ là vì chúng ta đang tích cực tìm kiếm khổ đau. Đây chính xác là điều tôi muốn nói qua 2 đoạn sau trong diễn đàn của bạn:

Do đó, sự tách lìa lập tức đặt chúng ta vào thế nhị nguyên, và đó là lý do tôi không đồng ý với Rob. Nếu tuệ giác về vô ngã (anatta) sinh khởi, thì không có trung tâm, không có nền tảng, không có tác nhân độc lập; chỉ có các hiện tượng đang duyên khởi; và ngay từ chính kinh nghiệm sinh khởi và tan rã sống động này, một tuệ giác quan trọng khác phải lập tức sinh khởi nơi hành giả — rằng sự lung linh sống động này, vốn duyên khởi, là tự nhiên thanh tịnh và tự giải thoát.

Sau cùng, tôi không gợi ý rằng có một thứ tự ưu tiên cố định để chứng ngộ ý nghĩa sâu xa của các pháp ấn; tất cả tùy thuộc vào điều kiện và căn cơ của từng hành giả. Nhưng nếu có lựa chọn, hãy bắt đầu từ việc thâm nhập ý nghĩa chân thật của vô ngã (anatta) trước; chúng ta sẽ có một hiểu biết rất khác về vô thường, khổ và niết-bàn khi tuệ giác vô ngã của mình chín muồi. :)

Tôi vừa xem lướt qua một số thảo luận trên diễn đàn của bạn. Những thảo luận ấy rất khai sáng, và cách bạn trình bày 7 giai đoạn tuệ giác của tôi cũng rất tốt, nhưng hãy cố đừng nhấn mạnh nó quá mức như một mô hình; nó không nên được xem là một mô hình giác ngộ cố định, bạn cũng không nên dùng nó như một khuôn khổ để thẩm định các trải nghiệm và tuệ giác của người khác. Hãy đơn giản xem nó như một hướng dẫn trên hành trình tâm linh của bạn.

Bạn đúng khi phân biệt trải nghiệm bất nhị với chứng ngộ bất nhị, và chứng ngộ bất nhị với tuệ giác vô ngã (anatta). Chúng ta đã thảo luận điều này vô số lần. Trải nghiệm bất nhị trong bối cảnh chúng ta đang dùng là kinh nghiệm không có sự phân chia chủ thể và đối tượng. Kinh nghiệm ấy rất giống như đặt hai ngọn lửa nến lại với nhau, nơi ranh giới giữa các ngọn lửa trở nên không thể phân biệt. Nó không phải là một chứng ngộ mà chỉ đơn giản là một giai đoạn, một trải nghiệm hợp nhất giữa người quan sát và cái được quan sát, nơi lớp khái niệm tạo ra sự chia tách tạm thời bị đình chỉ trong trạng thái thiền định. Điều này bạn đã trải nghiệm.

Mặt khác, chứng ngộ bất nhị là một hiểu biết sâu sắc đến từ việc thấy thấu bản chất hư vọng của sự phân chia chủ thể và đối tượng. Đó là trạng thái bất nhị tự nhiên, phát sinh từ tuệ giác nảy sinh sau sự khảo sát nghiêm mật, sự chất vấn nghiêm túc và một thời gian thực hành kéo dài, đặc biệt tập trung vào ‘vô ngã’ (No-Self). Bằng cách nào đó, việc tập trung vào “vô ngã” sẽ khơi dậy một cảm thức thiêng liêng đối với các hiện tượng thoáng qua và phù du. Cảm thức thiêng liêng vốn từng là độc quyền của Tuyệt đối nay cũng được tìm thấy trong Tương đối. Thuật ngữ ‘vô ngã’ (No-Self), giống như công án Thiền (Zen koan), có thể có vẻ bí ẩn, vô nghĩa hoặc phi lý, nhưng khi được chứng ngộ, thật ra nó hiển nhiên rõ ràng, trực tiếp và đơn giản. Chứng ngộ này đi kèm với trải nghiệm rằng mọi thứ đang tan hòa vào một trong hai điều sau:

1. Một Chủ thể tối hậu, hoặc
2. Như một ‘dòng chảy thuần túy của hiện tượng tính’

Trong bất cứ trường hợp nào, cả hai đều đánh dấu sự chấm dứt của tính tách biệt; về mặt kinh nghiệm, không còn cảm thức có hai, và kinh nghiệm hợp nhất ban đầu có thể khá choáng ngợp, nhưng cuối cùng nó sẽ mất đi vẻ huy hoàng và mọi sự trở nên khá bình thường. Tuy nhiên, bất kể cảm thức Nhất thể bắt nguồn từ kinh nghiệm ‘Tất cả như Chân Ngã (All as Self)’ hay ‘chỉ đơn thuần là sự hiển hiện’, đó là tuệ giác khởi đầu về “vô ngã” (No-Self). Cái trước được gọi là Nhất Tâm (One-Mind), còn cái sau là Vô Tâm (No-Mind).

Trong trường hợp 1, thông thường các hành giả sẽ tiếp tục nhân cách hóa, thực thể hóa và ngoại suy một bản chất siêu hình theo một cách rất vi tế, gần như không hay biết. Điều này là vì mặc dù có chứng ngộ bất nhị, cách hiểu vẫn còn được định hướng từ một kiến giải đặt nền trên lưỡng phân chủ thể và đối tượng. Do đó khuynh hướng này khó bị phát hiện, và các hành giả tiếp tục hành trình xây dựng hiểu biết của mình về ‘vô ngã dựa trên Chân Ngã (No-Self based on Self)’.

Đối với các hành giả thuộc Trường hợp 2, họ ở vị thế thuận lợi hơn để trân trọng giáo lý vô ngã (anatta). Khi tuệ giác về vô ngã (anatta) sinh khởi, tất cả các kinh nghiệm trở nên mặc nhiên bất nhị. Nhưng tuệ giác này không chỉ đơn giản là thấy thấu tính tách biệt; nó là sự chấm dứt triệt để việc thực thể hóa, nhờ đó có một sự nhận ra tức thì rằng ‘tác nhân độc lập’ là yếu tố thừa được thêm vào; trong kinh nghiệm thực tế, nó không tồn tại. Đó là một chứng ngộ tức thời rằng thực tại kinh nghiệm luôn luôn đã là như vậy, và sự tồn tại của một trung tâm, một cơ sở, một nền tảng, một nguồn luôn luôn chỉ là điều được giả định.

Để chứng ngộ này chín muồi, ngay cả kinh nghiệm trực tiếp về sự vắng mặt của một tác nhân độc lập cũng sẽ chứng tỏ là chưa đủ; còn phải có một sự chuyển đổi hệ hình hoàn toàn mới về mặt kiến giải; chúng ta phải tự giải phóng khỏi việc bị trói buộc vào ý niệm, nhu cầu, thôi thúc và khuynh hướng phân tích, nhìn và hiểu thực tại kinh nghiệm từng khoảnh khắc của mình từ một nguồn, một bản chất, một trung tâm, một vị trí, một tác nhân độc lập hay một người điều khiển, và y cứ hoàn toàn vào vô ngã (anatta) và duyên khởi.

Do đó, giai đoạn tuệ giác này không phải là chuyện hùng hồn ca tụng bản tánh bất nhị của một Thực tại Tối hậu; trái lại, nó coi Thực tại Tối hậu này là không liên quan. Thực tại Tối hậu chỉ có vẻ liên quan đối với một tâm bị trói buộc vào việc nhìn sự vật như có tự tính; một khi khuynh hướng này tan rã, ý niệm về một nguồn sẽ được thấy là sai lầm và lệch lạc. Vì vậy, để trải nghiệm trọn vẹn chiều rộng và chiều sâu của vô ngã, các hành giả phải chuẩn bị và sẵn lòng từ bỏ toàn bộ khuôn khổ chủ thể và đối tượng, và sẵn sàng loại bỏ toàn bộ ý niệm về một ‘nguồn’. Rob đã diễn đạt điểm này rất khéo léo trong bài nói chuyện của ông: